Кыргызстанда кандидаттык диссертация – бул ЖАК тарабынан белгиленген талаптарга жооп бериши керек болгон, автордун жеке салымын тастыктаган, жаңы илимий жыйынтыктарды камтыган жана коомдук коргоого чейин бир нече текшерүү этаптарынан өтүүчү илимий иш. Ошондуктан мындай диссертацияны даярдоо күчтүү изилдөөнү гана эмес, мазмунга, публикацияларга, жасалгалоого жана коргоого сунуштоо тартибине так ылайык келүүнү талап кылат.
Кыргыз Республикасынын диссертацияларды даярдоо жана коргоо боюнча бардык негизги талаптары расмий документтерде бекитилген – «Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлигине караштуу Жогорку аттестациялык комиссиянын маселелери жөнүндө». Бул документ Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин 2025-жылдын 6-октябрындагы №637 токтому менен бекитилген.
Ким кандидаттык даражага талапкер боло алат?
«Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлигине караштуу Жогорку аттестациялык комиссиясынын маселелери жөнүндө», илимдин кандидаты даражасы мамлекеттик аттестациялоо органы тарабынан диссертациялык кеңештин өтүнүчүнүн негизинде ачык коргоодон кийин ыйгарылат.
Айрым багыттар үчүн атайын талаптар бар:
- Медицина илимдери боюнча – жогорку медициналык билим жана ординатураны аяктоо талап кылынат.
- Юридикалык багыт боюнча – тиешелүү жогорку юридикалык билим талап кылынат.
Эгер талапкердин жогорку билими диссертациянын багытына туура келбесе, ал кошумча тиешелүү адистик боюнча экзамен тапшырышы керек. Мындан тышкары, коргоого аспирантураны бүтүргөндөр гана эмес, диссертация даярдоо үчүн базасы бар ЖОЖдорго же илимий уюмдарга бекитилген адамдар да киргизилет.
Кандидаттык диссертация деген эмне?
Кандидаттык диссертация – бул талапкер тарабынан жеке жазылган илимий-квалификациялык иш.
Кыргызстандагы кандидаттык диссертациянын негизги критерийлери
- Тиешелүү илим тармагы үчүн олуттуу мааниге ээ болгон маселелерди чечүү.
- Ушул тармак үчүн олуттуу мааниге ээ болгон илимий негизделген иштелмелерди баяндоо.
Башкача айтканда, диссертация автор чындап эле илимий маселени чечкенин же илимий же практикалык мааниге ээ негиздүү чечим сунуштаганын көрсөтүшү керек. Ошондуктан мындай иштерге жаңылык, далилдүүлүк, логика жана жыйынтыктардын ишенимдүүлүгү боюнча жогорку талаптар коюлат. Жыйынтыктардын толуктугу жана тактыгы үчүн талапкер жана илимий жетекчи жеке жооп берет.
Диссертация жана ЖАК талаптарынын байланышы
Кандидаттык диссертациянын темасы кокусунан тандалбашы керек. «Диссертациялык кеңеш жөнүндө колдонуудагы жоболорго ылайык», темалар мамлекеттин өнүгүү программаларына, илимдин артыкчылыктуу багыттарына жана ЖОЖдор менен илимий уюмдардын негизги илимий иштерине байланыштуу болушу зарыл.
Темалар ар бир талапкер үчүн өзүнчө илимий кеңештер тарабынан бекитилет жана ЖАКтын сайтындагы темалар реестрине киргизилет.
Практикада бул эмнени билдирет: начар негизделген же кайталанган тема баштапкы этапта эле көйгөй жаратышы мүмкүн. Расмий нускамага ылайык, тема алгач даярдоо ордунда талкууланып, андан кийин бекитилет жана зарыл болсо негиздеме менен оңдолот.
Кандидаттык диссертация үчүн публикациялар саны
Эң маанилүү талаптардын бири – публикациялар. Диссертациянын негизги жыйынтыктары кеминде 5 публикацияда жарыяланышы керек. Мунун ичинде сөзсүз болушу керек:
- 1 макала Scopus жана/же Web of Science базасында индекстелген журналда.
- ЖАК тизмесине кирген илимий журналдардагы публикациялар.
Публикациялар диссертациянын мазмунуна толук дал келиши керек. Бир журналдын бир санында талапкердин экиден ашык макаласы эсепке алынбайт. Акыркы публикациялар диссертацияны кеңешке тапшыруудан мурда жарык көрүшү керек.
Газета макалалары, депонирленген кол жазмалар жана тезистер эсепке алынбайт.
Диссертация кайсы тилде жазылат?
Диссертация мамлекеттик же расмий тилде жазылышы мүмкүн. Эгер иш мамлекеттик тилде жазылса, анда кеминде эки макала мамлекеттик тилде жарыяланышы керек.
Мындан тышкары, мамлекеттик тилде жазгандар үчүн «Кыргызтест» сертификаты В2 деңгээлинде талап кылынат, ал эми кыргыз тили жана адабияты боюнча адистер үчүн – С1.
Диссертация кандай оформлениши керек?
ЖАК сайтында диссертация жана авторефератты жасалгалоо боюнча нускама бар.
Кандидаттык диссертация – бул атайын даярдалган кол жазма, анын көлөмү орто эсеп менен 150 бетке чейин (гуманитардык багытта 25% көбөйтүлүшү мүмкүн).
Иш төмөнкүлөрдү камтыйт:
- титулдук барак
- мазмун
- кыскартуулардын тизмеси
- киргизүү
- негизги бөлүк
- жыйынтык
- практикалык сунуштар
- колдонулган адабияттар тизмеси
- зарыл болсо тиркемелер
Техникалык тариздөө да регламенттелет: А4 форматы колдонулат, эреже катары, бир жарым сап аралык интервал пайдаланылат, Times New Roman 14 шрифти колдонулат, ал эми тариздөөнүн өзү диссертацияны жана авторефератты тариздөө боюнча нускама талаптарына ылайык келүүгө тийиш. Тариздөө боюнча нускаманын талаптарын бузуу диссертацияны коргоого кабыл алуудан баш тартуунун негиздеринин бири катары түздөн-түз көрсөтүлгөн.
Автореферат деген эмне?
Автореферат – бул дагы жол-жобонун милдеттүү элементи болуп саналат. Автореферат диссертациянын мазмунун жетишерлик толук ачып берүүгө тийиш, бирок ашыкча деталдарсыз жана эмгектин өзүндө жок маалыматтарсыз берилиши керек. Ал мамлекеттик жана расмий тилдерде жарыяланышы зарыл.
Диссертациялык кеңеш жөнүндө колдонуудагы жобого ылайык, автореферат кеңештин мүчөлөрүнө коргоого чейин кеминде отуз календардык күн мурда таратылат.
Алдын ала коргоодон өткөндөн жана диссертация коргоого кабыл алынгандан кийин кеңеш ошондой эле коргоо күнүнүн датасы жөнүндө жарыяны жана кыргыз жана орус тилдериндеги авторефераттарды PDF форматында Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясына коргоого чейин кеминде отуз календардык күн мурда жөнөтөт.
Коргоого чейинки этаптар
Ачык коргоого чейин изденүүчү эмгекти алдын ала кароодон өтөт. Расмий нускамага ылайык, адегенде тема даярдалган жери боюнча бекитилет, андан кийин диссертацияга алдын ала экспертиза жүргүзүлүшү мүмкүн.
Мындай экспертиза өткөрүү жөнүндө арызга, адатта, төмөнкүлөр тиркелет:
- Диссертациянын жана авторефераттын тексти
- Жарыяланган эмгектер
- Изилдөөнүн баштапкы материалдары
- Теманын бекитилгендиги жөнүндө көчүрмө
- Илимий жетекчинин пикири
- Илимий эмгектердин тизмеси
Эмгек аткарылган жердеги уюм алдын ала экспертиза жүргүзүп, документтер берилген күндөн тартып эки айдан кечиктирбестен корутунду берүүгө тийиш.
Ийгиликтүү өткөн алдын ала коргоодон кийин диссертациялык кеңеш төмөнкү үч чечимдин бирин кабыл алат:
- диссертацияны коргоого кабыл алуу
- кайра алдын ала коргоодон өткөрүү менен толуктоого жөнөтүү
- коргоого кабыл алуудан баш тартуу
Оң чечим кабыл алынган учурда расмий оппоненттер, жетектөөчү уюм жана коргоонун болжолдуу күнү дайындалат.
Кандидаттык диссертацияны жазуудагы негизги каталар
Көпчүлүк учурда көйгөйлөр бир эле олуттуу катадан эмес, бир катар кемчиликтердин жыйындысынан улам келип чыгат. Даярдык ишинин баштапкы этабында төмөнкү жагдайларды өзгөчө текшерүү маанилүү:
- Диссертациянын темасы адистикке жана диссертациялык кеңештин профилине ылайык келеби.
- Жарыяланган макалалардын саны жана сапаты колдонуудагы талаптарга ылайык дал ошол талап кылынган басылмаларда жетиштүүбү.
- Кеңешке тапшырылуучу текст Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясынын сайтына жайгаштырылуучу текст менен дал келеби.
- Диссертация менен автореферат туура таризделгенби.
- Автордун жеке салымы тастыкталганбы жана кошо авторлукка байланыштуу талаштуу бөлүктөр жокпу.
- Алдын ала кароо жана алдын ала коргоо үчүн зарыл болгон документтер даярбы.
Диссертацияны кайсы учурларда коргоого киргизбей коюшу мүмкүн?
Баш тартуунун негиздери кыйла так белгиленген:
- Диссертациянын белгиленген критерийлерге ылайык келбеши.
- Теманын жана мазмундун адистикке ылайык келбеши.
- Жарыяланымдарга коюлган талаптардын аткарылбашы.
- Шилтемесиз алынган материалдарды пайдалануу.
- Жарыяланымдар жөнүндө ишенимсиз маалыматтарды көрсөтүү.
- Тапшырылган текст менен сайтка жайгаштырылган тексттин айырмаланышы.
- Ишенимсиз документтерди берүү жана тариздөө талаптарын бузуу.
Кыргызстанда кандидаттык диссертацияны даярдоо ЖАК талаптарына толук ылайык жүргүзүлүшү керек:
- теманы туура бекитүү
- публикацияларды камсыз кылуу
- диссертацияны туура оформлөө
- плагиат текшерүүсүнөн өтүү
Жана ушунун баары аткарылгандан кийин, диссертация ЖАК талаптарына толук жооп берген учурда гана коргоого чыгууга болот.
Кандидаттык же докторлук даража үчүн публикация пландап жатасызбы? Же диссертация даярдоодо жардам керекпи? «Илимий Басылмалар» компаниясына кайрылсаңыз болот. Биз сизге публикациялар жетиштүүбү, кайсы журналга тапшыруу керек, диссертацияны кантип туура түзүү керек – баарын түшүндүрүп беребиз. Акысыз консультация алуу үчүн төмөнкү форманы толтуруңуз, биздин менеджер сиз менен байланышат.
