Илимий макаланы даярдоо жана жарыялоо дээрлик ар дайым чыгымдар менен коштолот. Кыргызстандагы университеттер бул чыгымдарды өз мойнуна алууга даярбы, ушуну карайбыз.
Илимий макаланы жарыялоо үчүн ким төлөйт?
Жарыялоонун баасы журналга жараша болот. ЖАКтын рецензияланган басылмалар тизмесиндеги айрым журналдар макалаларды акысыз жарыялайт. Башка журналдар, өзгөчө ачык мүмкүнчүлүктөгү (open access) басылмалар, макаланы иштеп чыгуу үчүн акы алат.
Буга которуу, редакциялоо жана материалды тиешелүү журналдын талаптарына ылайык таризга келтирүү чыгымдары кошулат. Мындай чыгымдарды окумуштуунун өзү, кафедра, университет же гранттык программа көтөрө алат.
Университетти бул чыгымдарды толугу менен төлөп берүүгө милдеттендирген бирдиктүү эреже Кыргызстанда жок. Чечим ар бир уюмдун жана анын каржы саясатынын карамагында калат.
Илимий даражаларды ыйгаруунун учурдагы Жобосу кандидаттык диссертация үчүн жок дегенде беш жарыялоону талап кылат, алардын бири Scopus жана/же Web of Science индексделген журналдардагы макала болушу керек. Доктордук диссертация үчүн жок дегенде он беш жарыялоо, анын ичинде эки ушундай макала талап кылынат. Бул талаптар канчалык жогору болсо, каржылоо маселеси ошончолук курч болот.
Каржылык автономия университетке жарыялоолорду төлөө укугун берет
Каражаттарды жарыялоо ишмердигине багыттоо мүмкүнчүлүгү университеттин каржылык автономиясы менен байланыштуу. Бул укук билим берүү жана илим жөнүндөгү мыйзамдарда бекитилген. 2026-жылдын жайында президент «Билим берүү жөнүндө» мыйзамдын жаңы редакциясына кол койду, ал билим берүү уюмунун административдик жана каржылык автономиясы түшүнүгүн өзүнчө бекитти.
Практикада университет келишим боюнча окутуудан жана акы төлөнүүчү илимий кызматтардан кирешеге ээ болот. Бул кирешенин бир бөлүгү атайын эсепке чегерилип, уюмдун карамагында калат.
Мамлекеттик университеттер атайын эсептеги каражаттардын жылдык көлөмүнүн жок дегенде бир пайызын илимди өнүктүрүүгө багыттоого милдеттүү. Ушул каражаттардын эсебинен университет кызматкерлердин жарыялоо ишмердиги менен байланышкан чыгымдарды жаба алат, анын ичинде:
- макалаларды рецензиялоо, которуу жана таризга келтирүү кызматтарын төлөө
- эл аралык илимий конференцияларга катышуу
- эл аралык илимий базаларга жазылуу
- лабораториялык жабдууларды жаңылоо
Мыйзамдарда жарыялоолорду компенсациялоо үчүн атайын бюджеттик статья каралган эмес. Ошондуктан окумуштуунун чыгымдарын толугу менен, жарым-жартылай төлөө же таптакыр төлебөө чечимин ар бир университет өз алдынча кабыл алат.
Жарыялоолорду каржылоо кеңейтилеби?
2026-жылдын жайында Министрлер Кабинети Бюджеттик кодекске жана «Илим жөнүндө» мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизген мыйзам долбоорун коомдук талкууга сунуштады. Документте атайын эсептин илимге багытталуучу минималдуу үлүшүн бир пайыздан үч пайызга чейин көтөрүү сунушталууда.
Ошондой эле университеттерге жана Улуттук илимдер академиясына акы төлөнүүчү илимий жана басма кызматтарына өз тарифтерин өз алдынча белгилөө укугун берүү каралууда. Мыйзам долбоору азырынча талкуу стадиясында тургандыктан, компенсациянын так суммалары жөнүндө айтуу эрте.
Жарыялоону төлөөнүн кошумча булагы катары гранттар
Университеттин каражаттарынан тышкары, жарыялоо чыгымдарынын бир бөлүгүн грант жаба алат. Кыргызстанда мындай колдоо бир нече канал аркылуу берилет.
«Жогорку билим берүүдөгү сапат жана инновациялар» долбоорунун алкагында Кыргыз Республикасынын Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлиги Академиялык инновациялык фонддун гранттарын бөлүштүрөт. Алар бардык дисциплина боюнча университеттерге ачык жана 200 миӊ АКШ долларына чейин, үч жылга чейинки мөөнөткө берилет. Улуттук илимдер академиясынын мекемелери үчүн өзүнчө гранттык каржылоо эрежелери колдонулат – мындай конкурстардын приоритеттерин Министрлер Кабинетинин Төрагасына караштуу Илим, инновациялар жана жаңы технологиялар боюнча кеңеш белгилейт.
Мындай гранттар, адатта, жеке алганда бир жарыялоону эмес, изилдөө ишмердигин жалпысынан камтыйт Scopus же Web of Science журналында. Ошентсе да, университет бөлүнгөн каражаттардын бир бөлүгүн макаланы басууга даярдоого да багыттай алат.
Конкреттүү университет чыгымдарды жабары-жабабасын кантип билүүгө болот?
Бирдиктүү эреже болбогондуктан, так жоопту уюмдун ички документтеринен гана алууга болот.
Ушул үчүн төмөнкүлөрдү жасаган оң:
- Университеттин илим бөлүмүнө же окумуштуу катчысына кайрылуу.
- Бухгалтерияда жарыялоо ишмердигине чыгымдардын статьясы каралганбы, ушуну тактоо.
- Атайын эсеп жана аны пайдалануу тартиби жөнүндөгү ички жобону текшерүү.
- Университетте мындай чыгымдарды жабуучу гранттык программа бар-жогун билүү.
Университет илимий макаланы жарыялоо чыгымдарын жабабы деген суроого Кыргызстанда азырынча так жооп жок. Бул конкреттүү уюмдун каржы саясатына жана анын карамагындагы каражаттардын көлөмүнө көз каранды. Жакынкы жылдары университеттердин каржылык автономиясынын кеңейиши мындай колдоону көбөйтүшү мүмкүн, бирок азырынча бул окуу жайдын өз каалоосуна калтырылган.
Илимий макаланы жарыялоого жардам керекпи? «Илимий Басылмалар» компаниясынын адистери бюджетиңизге жана ЖАКтын талаптарына ылайык журналды тандап беришет, ошондой эле жарыялоо процессинин бардык этаптарында коштоп жүрүшөт. Акысыз консультация алуу үчүн төмөндөгү форманы толтуруңуз, менеджерибиз жакын арада сиз менен байланышат. Жаңы илимий жетишкендиктерге карай алга!
